Akademik - Bilimsel - Üniversite Ders Kitapları                             Farkımız kitaplarımızda...

Hakkımızda

Kitaplarımız

Hazırlanan Kitaplar

Satış/Dağıtım

Çalışmak

İletişim

Periyodik Dergi

Post-Edu Enstitüsü

Kitap Fuarları

Kurumsal Hizmetler

Türkiye Türkçesinde Kök-Ek Bileşmeleri

Prof.Dr.Ömer DEMİRCAN

ÖNSÖZ

Türk Dil Kurumu Dilbilgisi Kolu Başkanlığınca 1974 Eylülünde hazırlanıp 1975 Şubatında, Dilbilgisi Yarkurulunca uygun görüldükten sonra, Yönetim Kuruluna sunulmuş olan "Türkiye Türkçesi Temel Dilbilgisi" genel programında yazılması öngörülen bölümlerden IIA-a) "Türkiye Türkçesinde Kökler" (Dr. Kamile İmer) ile II/Bl-2) "Sözcük Türleri I, II" yayımlanmıştır. Elinizdeki yapıt bu programın     II/A b-2) bölümünün biçimsel sesbilgisini ilgilendiren ve daha önceki dönemde "Eklerin Köklerle Bağdaşması" başlığı altında işlenmesi karara bağlanmış olan "Kök-Ek Bileşmeleri" üzerinedir. Yazımı önceden başlamışsa da XV. Kurultaya kadar bitirilememiştir.

"Köklerin Eklerle Bağdaşması" bir yandan sesdizim, biçimsel sesdizim, biçimbilimi, öte yandan anlam bilgisi ve sözdizimini ilgilendiren bir konu olarak karşımıza çıkmaktadır. Şöyle ki, köklerle eklerin ayrı ayrı biçimleri sesdizimini ilgilendiren bir konu ise de, köklerle ekler birleşirken değişik ses kuralları geçerlilik kazandığından, bu değişim bir yandan biçimbilimi öte yandan da biçimsel sesdizimini ilgilendirir. Ayrıca anlam açısından ele alındığında ek görevlerine göre iki durum ortaya çıkar: i) sözlük anlamı, ii) sözdizimsel anlam. Yeni sözcükler yapılırken sözlüksel dönüşümde (lexical transformation) kök ile ekin hangi anlamlarının seçildiği, sözdizimsel bir anlatımda ekin hangi dilbilgisel ulamı gerçekleştirdiği- ayrı ayrı incelenecek konulardır. Programda bu duruma açıklık getirilmiş olup II/A: "Biçim Açısından Sözcük" başlığı altında: b) "Ekler (sonek durumundaki morfemler); çekim ekleri-yapım ekleri; kök-ek bileşmeleri" diye verilmiştir. Öyleyse konu doğrudan doğruya "Biçimsel Sesdizim"ini ilgilendirmektedir.

Biçimsel sesdizim, 1930'larda "baş sesbirim" (archiphoneme), "biçimsel sesbirim" (morphophoneme) terimlerinin ortaya atılmasıyla başlamış, sonradan "Yapısal Dilbilim"de biçimdizim ile sesdizim verilerini bağdaştıran bir ara inceleme katına dönüşmüştür. Üretimsel dilbilimde sesbirim düzeyinin dil incelemeleri açısından bağımsız olduğu, dil inceleme katlarınınsa ancak bağımlı olabileceği savunulduğundan, sesbirim yerine yapısal sesdizimin "biçimsel sesbirim"i alınmış olup "dizgesel sesbirim" adı altında işlenmektedir.

Anlaşılacağı gibi konuya girmeden önce sesbilim kuramları ile ilgili kısaca bilgi vermek kaçınılmaz olmaktadır. Burada yalnızca bütünsel bir dil kuramına bağlanmış olan üç ayrı -"yapısal", "bürünsel", "üretimsel" sesdiziminden kısaca söz edilecektir. Dilin yapısını ortaya koymayı amaçladığından, çalışmanın eşzamanlı bir yöntemle yapılması zorunludur. Gerektiğinde ve elverdiğince tarihsel açıklamalar da yapılacaktır.

Ancak, kök-ek bileşmelerinde ses olaylarını verirken artzamanlı olaylara yer vermek konuyu şu bakımlardan anlaşılmaz duruma sokabilir.

i. Kök ve ekin eski biçimlerine bakıldığında bugünkü biçime dönüşene kadar örneklerin etkilendiği (art-zamanlı) ses olayları özdeş olmayabilir:

içkü    > içki         - ünlü düzlenmesi,

kadgu > kaygı       -    "             "        ile d > y dönüşümü.

Külgü > gülüş        - k > g dönüşümü ile ek değişmesi

ii. Bu ses olaylarını verirken her özdeş görünen biçimlerin değişimleri özdeş olamayacağından düzenli bir sunuş olanaksızdır:

saçgak > saçak,

töşe:k   > döşek.

iii. Seçilen örneklerde hem kök hem de ek bakımından yöresel-dizgesel bir özdeşlik arayarak değişiklikleri öylece sunmak için her örneğin dilbilimsel coğrafyasını ve ölçü dile nasıl aktığını bilmek gerekir. Bundan başka, örnekleri seçerken hem yöresel hem toplumsal özdeşlik aramak zorunluluğu da vardır.

iv. Daha eski olaylar yeterince işlenmemişken biçimsel özdeşleşme ya da başkalaşmaların bağlı olduğu koşulları ortaya koymak çok zor; bir yerde, "yapısal" bir inceleme için de gereksiz.

Kala kala, eski örnekler yerine eşzamanlı en yeni örneklerle değişim­leri vermek kaçınılmaz oluyor.

Bu çalışmayı yapmama olanak tanıdığı için Türk Dil Kurumuna, çalışma süresince en yakın ilgiyi gördüğüm Türk Dil Kurumu Dilbilgisi Kolu Başkanı Sayın Prof. Dr. Doğan Aksan'a, çalışmayı son biçimiyle inceleyip görüşlerini bildiren Sayın Tahir Nejat Gencan'a teşekkür ederim.

Ömer DEMİRCAN- 20 Şubat 1977

İkinci Baskı İçin Ek

İlk baskısı daha 1980 yılında tükenen bu metin, 1982 yılı sonunda 12 Eylül yönetimince Atatürk’ün Türk Dil Kurumu derneğinin kapatılması nedeniyle bir daha basılmadı. O dönemde Dil Devrimine karşı olan Türkologlar bu metne girmiş, kökeni yanlış kimi örnekleri kullanarak o gün Kurumu eleştirmişlerdir. Oysa ekler için verilen o yanlış örnekler daha önce yerli Türkologlarca yazılan metinlerden derlenmişti. O kaynaklar eleştirenlerce biliniyordu, kaynakçada da verilmişti. Biçimsel ayrım dışında, ayrıca anlama dayalı bir ayrım öngörülmemişti.

Bu metinde ek yazımları biçimsel sesdizime göre, ama geçiş sesleri eklenmeden verildi. Kimi terimler de daha anlaşılır olanlarla değiştirildi. Gereken yerlerde yeni açıklamalar eklendi. Dipnotlar o güne göre çok ayrıntılı biçimde yazıldığından, yazım değişikliği dışında olduğu gibi korundu. Kaynakçaya da bu arada yazılmış birkaç önemli kaynak eklendi.

21 Ekim 2004

İÇİNDEKİLER

ÖNSÖZ                7

I.   GİRİŞ              9

1.  Yapısal Sesbilgisi      13

2.  Düzlenme           20

3.  Bürünsel Sesbilgisi      23

4.  Üretimsel Sesbilgisi 26

5.     Sesbirimlerin Eklerdeki Durumu   31

II. KÖK-EK BİLEŞMELERİNİ DÜZENLEYEN KURALLAR     35

1. Hece Yapısı ve Heceleme 36

i. ''-O'' Biçimi Ekler      42

ii. "-OY'' Biçimi Ekler      43

iii. ''-Y'' Biçimi Ekler      44

2. Uyum            50

i. Ünlü Uyumu    50

a. Biçimsel Sesbirim Açısından      52

b. Sesletim Açısından      53

ii. Ünlü Kapanması / Darlaşması ve Yuvarlaklaşması      55

iii. Ünlü Kısalması      55

iv. Ünsüz Uyumu    56

v.     Otümlüleşme     57

vi. Otüm Uyumu    58

3. Başkalaştırma Sesi    59

4. Kayan-Ünlüleşme    61

5. Ses Düşmesi       62

6. Vurgu Değişimi ile Ayrım      64

7. Kavşak ile Durak      66

8. Artıklık          68

9. Biçim Seçicilik   73

10. ''-YO'' Biçimi Ekler 76

11. ''-YOY'' Biçimi Ekler 81

12. Çok Heceli Ekler 86

III.     EKLERİN GÖREVLERİ     95

1. Yapı Ekleri ve Ulamlar    97

2. Adlara Gelen Yapı Ekleri 99

i. Sayı Eki           100

ii. İyelik Eki          100

     iii. Tamlama Eki      101

     iv. Kişi Eki         101

v. Durum Ekleri 102

vi. Yüklemlik Ekleri 103

vii. Soru Eki          103

3. Eylemlere Gelen Yapı Ekleri 104

i. Çatı Ekleri      105

ii. Zaman Ekleri 106

iii. Kip Ekleri 108

iv. Kişi Ekleri 109

v. Sayı Ekleri 110

vi. Adlaştırma Ekleri 110

vii. Sıfatlaştırma Ekleri 111

viii. Belirteç Yapma Ekleri      111

ix. Olumsuzluk Eki     112

x. Soru Eki          112

Kaynakça             113

Yazarımız             127

Dizin                     135